Wat Japanse filosofie mij leert over fotografie

Hoe langer ik fotografeer, hoe minder ik ervan overtuigd ben dat een goede foto vooral het resultaat is van perfecte techniek.

Uiteraard blijft techniek belangrijk. Ik wil mijn camera beheersen, weten wat licht doet, bewust kiezen voor een bepaalde sluitertijd, een bepaald diafragma of een bepaalde brandpuntsafstand. Maar uiteindelijk bepaalt dat niet waarom een foto mij raakt.

Steeds vaker merk ik dat fotografie voor mij vooral draait om kijken.

Niet gewoon zien wat er voor mij gebeurt, maar aandacht hebben voor kleine dingen: een gebaar, een schaduw, een reflectie, een stukje licht op een gezicht, een beweging die maar een fractie van een seconde duurt.

In dat opzicht spreken enkele Japanse filosofische begrippen mij bijzonder aan:

• Wabi-Sabi

• Mono no Aware

• Ma

• Shoshin.

Het zijn geen fotografische technieken. Toch herken ik er verrassend veel van mijn eigen manier van fotograferen in.

Wabi-Sabi — niet alles hoeft perfect te zijn

Wabi-Sabi gaat over de schoonheid van imperfectie.

Dat idee spreekt mij sterk aan, vooral in mijn straatfotografie.

Op straat heb je immers zelden volledige controle. Mensen bewegen onverwacht, licht verandert voortdurend, iemand loopt plots je beeld binnen en soms gebeurt het interessantste moment net op de grens van wat technisch perfect is.

Vroeger zou ik misschien sneller een foto hebben afgewezen omdat hij niet volledig scherp was of omdat de compositie niet volgens de klassieke regels klopte.

Vandaag kijk ik daar anders naar.

Ik vraag mij eerder af:

draagt die imperfectie iets bij aan het beeld?

Bij fotografen als Daido Moriyama vind ik dat bijzonder duidelijk terug. Zijn fotografie kan ruw, korrelig, contrastrijk en soms zelfs chaotisch zijn.

Maar ze leeft.

Dat vind ik veel interessanter dan een foto die technisch foutloos is maar niets oproept.

Ook in mijn portretfotografie probeer ik steeds minder naar een soort absolute perfectie te zoeken. Een portret hoeft voor mij niet altijd gepolijst of foutloos te zijn.

Een kleine beweging, een niet volledig gecontroleerde blik of een subtiele imperfectie kan iemand juist menselijker maken.

Mono no Aware — beseffen dat het moment verdwijnt

Een tweede begrip dat mij sterk aanspreekt is Mono no Aware.

Het verwijst naar het besef dat alles tijdelijk is.

Misschien ligt precies daarin de essentie van fotografie.

Wanneer ik op straat fotografeer, zie ik soms een situatie waarvan ik onmiddellijk weet dat ze enkele seconden later verdwenen zal zijn.

Een persoon loopt door een bepaalde lichtvlek.

Twee onbekenden kruisen elkaar.

Een reflectie ontstaat even in een winkelraam.

Een handgebaar of blik duurt misschien maar een fractie van een seconde.

Daarna is het voorbij.

In balletfotografie ervaar ik dat nog sterker.

Een danser maakt een sprong, strekt een arm, draait het hoofd of bereikt een perfecte lijn. Dat moment bestaat soms maar gedurende een honderdste van een seconde.

Als fotograaf probeer ik precies dat vluchtige ogenblik te bewaren.

Maar ik vind het interessant dat fotografie tegelijkertijd iets paradoxaals doet.

We maken beelden omdat momenten verdwijnen.

Een foto is eigenlijk een klein bewijs dat iets er ooit geweest is.

Misschien is dat ook waarom ik zo graag mensen fotografeer.

Niet alleen om te tonen hoe iemand eruitziet, maar om iets vast te leggen van een bepaald moment in zijn of haar leven.

Ma — de betekenis van lege ruimte

Een begrip dat sterk aansluit bij mijn eigen fotografische voorkeur is Ma.

Ma verwijst naar de ruimte tussen de dingen.

Leegte wordt daarbij niet gezien als iets dat moet worden opgevuld, maar als een volwaardig onderdeel van de compositie.

Dat herken ik heel sterk in mijn eigen beelden.

Ik hou van foto's waarin het onderwerp niet noodzakelijk centraal of groot in beeld staat.

Een eenzame figuur tegen een muur.

Een persoon achter glas.

Een gezicht gedeeltelijk verborgen door een reflectie.

Een danser omringd door duisternis.

Een kleine menselijke figuur binnen een grote architecturale omgeving.

Voor mij kan die lege ruimte evenveel zeggen als het onderwerp zelf.

Soms vertelt wat je niet ziet zelfs meer dan wat je wel toont.

Dat is wellicht ook een van de redenen waarom het werk van Saul Leiter mij zo aanspreekt.

Hij fotografeerde vaak door ramen, langs obstakels of via reflecties. Mensen zijn soms slechts gedeeltelijk zichtbaar.

Het beeld geeft niet alles prijs.

En precies daardoor blijf je kijken.

Ook de schilderijen van Edward Hopper hebben dat effect op mij.

Een enkele persoon in een kamer, een raam, een deur, een grote lege muur: ogenschijnlijk gebeurt er weinig.

Maar juist die leegte creëert spanning.

In mijn fotografie probeer ik steeds vaker ruimte te laten voor de kijker.

Niet alles uitleggen.

Niet alles invullen.

Shoshin — opnieuw leren kijken

Misschien vind ik Shoshin, de zogenaamde beginner's mind, wel het moeilijkste principe.

Wanneer je lang fotografeert, ontwikkel je vanzelf gewoonten.

Je weet welk licht je mooi vindt.

Je kent je favoriete brandpuntsafstand.

Je begint bepaalde situaties al van ver te herkennen.

Dat is nuttig, maar het heeft ook een gevaar.

Je begint te fotograferen wat je al kent.

Op straat merk ik soms dat ik automatisch zoek naar dezelfde soort situaties: reflecties, ramen, silhouetten, interessante lichtvlakken.

Dat zijn onderwerpen die bij mijn fotografische stijl passen.

Maar Shoshin herinnert mij eraan dat ik ook moet blijven kijken naar wat ik nog niet ken.

Een straat waar ik al tientallen keren geweest ben, kan morgen plots anders zijn.

Een ballerina die ik al vaak gefotografeerd heb, kan tijdens een repetitie plots een beweging maken die ik nooit eerder zag.

Een portretmodel kan tussen twee poses door een veel interessantere uitdrukking tonen dan tijdens de zorgvuldig opgebouwde opname.

Daarom probeer ik tijdens het fotograferen bewust momenten open te laten.

Niet alles vooraf bepalen.

Niet altijd weten welke foto ik wil maken.

Soms moet je de camera gewoon bij je hebben en kijken wat er gebeurt.

Mijn fotografie draait steeds minder om onderwerpen

Vroeger dacht ik misschien meer in categorieën.

Straatfotografie.

Portretfotografie.

Balletfotografie.

Vandaag zie ik die grenzen minder scherp.

Eigenlijk zoek ik in al die vormen van fotografie vaak naar hetzelfde.

Een moment van stilte.

Een onverwachte beweging.

Een bepaalde spanning tussen iemand en zijn omgeving.

Licht dat even precies goed valt.

Een beeld waarin niet alles onmiddellijk duidelijk is.

Daarom voel ik mij steeds meer aangetrokken tot fotografie die niet noodzakelijk spectaculair is.

Een beeld hoeft niet luid te zijn om interessant te zijn.

Soms kan een persoon achter een beslagen raam mij meer raken dan een perfect geënsceneerde scène.

Een ballerina die alleen in de coulissen staat kan soms interessanter zijn dan de grote sprong op het podium.

En op straat kan een kleine reflectie in een etalageraam plots een volledig verhaal suggereren.

De camera komt pas op de tweede plaats

Misschien is dat voor mij uiteindelijk de belangrijkste les.

Fotografie begint niet bij de camera.

Ze begint bij aandacht.

Bij leren vertragen.

Bij kijken.

Bij accepteren dat niet alles perfect moet zijn.

Bij beseffen dat momenten verdwijnen.

Bij ruimte laten in een compositie.

En vooral bij proberen te blijven kijken alsof je iets voor de eerste keer ziet.

Een nieuwe camera kan onze fotografie technisch verbeteren.

Maar een andere manier van kijken kan onze fotografie werkelijk veranderen.

En precies daarom vind ik deze Japanse ideeën zo interessant.

Ze herinneren mij eraan waarom ik ooit ben beginnen fotograferen.

Niet om de werkelijkheid perfect te reproduceren.

Maar om mijn eigen manier van kijken zichtbaar te maken.